Staj defterini hazırlarken bir tane siteden bulduğum bir tane dokumanı sizlerle paylaşmak istiyorum kendinize iyi bakın…

5. Linux Sistem Yönetimi

Bir işletim sistemi, marka ve modeli ne olursa olsun bakım isteyen bir araçtır. Yapılacak küçük bir hata, veya hatayı gösteren bir işaretin gözardı edilmesi, zaten değerli olan zamanın boşa gitmesine neden olur. Linux da açık bir işletim sistemi olduğundan, sorumluluk sahibi sistem yöneticisi tarafından açık tutulduğu süre içinde verimli ve düzgün çalışması için gerekli özen gösterilmelidir. İnternet üzerinde üzerinde 500 kullanıcı olan , veyaftp.linux.org adresi gibi her hafta onbinlerce ziyaretçisi olup ağır sorumluluklar yüklenen Linux makinaları vardır. Bunların bir saat boyunca bile kapalı kalması, o anda bağlanmayı bekleyen pek çok kullanıcıyı mağdur durumda bırakacaktır.
Performansı etkileyen unsurların başında, önlemek pek de elinizde olmasa da elektrik kesintileri ve makinanın kapalı olduğu zamana denk gelen çekirdek değişimleridir. Bu tür donanımsal etkileri bir tarafa bırakırsak sistem yöneticisinin uyması gereken ve İnternet etikleri dediğimiz davranış kuralları vardır. Bu kurallara öncelikle sistem sorumlusu uymalı ve kullanıcıları da uymaya zorlamalıdır. Açık işletim sistemlerinin en büyük sorunlarından biri olan güvenlik konusuna sistem yöneticisi belirli günler zamanının bir bölümünü ayırmalıdır. Kullanıcılardan gelebilecek her türlü saldırı, sisteme onarılması çok zor olabilecek zararlar verebilir. Bunun için düzenli olarak dosyaları kontrol edin ve şüpheli durumlarda araştırma yapmaktan çekinmeyin. Bu konuda daha fazla bilgiyi Linux İşletim Sisteminde Güvenlik başlığı altında bulabilirsiniz.
Yukarıdaki tabloya bakarak işinizin zor olduğu kanısına kapılmayın, zira tüm bu denetleme mekanizmasını basitleştirebilirsiniz. Yapılacak tüm rutin işleri bir programa yazıp günün veya haftanın belirli saatlerinde bu programı çalıştırın ve olabilecek tüm hata mesajlarını bir dosyaya yazın. Bu dosyayı boş bir vakitte inceleyerek programın ne kadar düzgün çalıştığını gözlemleyebilirsiniz. Bunun yanında sistem yönetimini zevkli kılacak uygulama programları da vardır. Bu uygulama yazılımlarından bazıları o kadar gelişmiştir ki yapamadıkları tek iş yemek pişirmektir.
Yabancı kaynaklı yayınlardan Essential System Management (Frisch) ve Essential System Administration (O’Reilly) bu yönde tavsiye edilebilecek kitaplar. Piyasada bulunan Türkçe kitapların hiçbirisinde sistem yönetimine ciddi olarak değinilmediği için Türkçe yayın bulmak gayet zor.
5.1 Yetkili Kullanıcı ve Diğer Kullanıcılarla İlişkiler

Sistemin en büyük sorumlusu root şifresini bilen kullanıcıdır. Yukarıda da belirtildiği gibi bu şifrenin sorumluluğu büyüktür. Sistem yöneticisi, makinadaki kullanıcıların isteklerini ve şikayetlerini yönelttikleri tek merci durumundadır. Burada karşılıklı güven sözkonusudur, bunu da sistem görevlisi herkese hissettirmelidir. root kullanıcısının, başkalarından gözünüz gibi sakladığınız e-posta ve dosyaları sizden habersiz okuduğunu öğrenseydiniz tepkiniz ne olurdu ?
root kullanıcısının sahibinin haberi olmaksızın sistem kullanıcılarına ait dosyaların yerini ve izinlerini değiştirmesi de uygun değildir. Zorda kalsanız bile, başkalarına ait hiçbir dosyayı silmeyin veya içeriğini değiştirmeyin. Belki de sıkışık bir durumdan kurtulmanın başka bir yolu vardır ?
Temel olarak zaman zaman kullanıcıları bilgilendirmek hoş bir davranış olarak karşılanır ve onların Linux’a olan ilgilerini perçinleyebilir. Örneğin /etc/motd ve /etc/issue dosyalarına periyodik olarak çekirdek değişimlerini ve eklenen uygulama programlarını haber veren birkaç satır iliştirebilirsiniz. Sistemde açılan her kullanıcı hesabına Linux Çokça Sorulan Sorular (Linux ÇSS), çeşitli UNIX belgeleri ve İnternet hakkında bilgilendirici dökümanlarının yeraldığı bir dizi e-posta da yollanabilir. Bu konuda yaratıcılığınızı konuşturun.
5.2 Sistem Kuralları

Kullanıcı hesabı açmadan önce birkaç basit kuralı tanımlayıp kullanıcılardan bunlara uymalarını istemelisiniz. En basitinden birkaç kural, bir hesabın birden fazla kişi ile kullanılmaması, sistemin güvenliğini zedeleyecek crack, cops, satan gibi programların diğer kullanıcıların zararına çalıştırılmaması ve sistem kaynaklarının sorumsuzca tüketilmemesi olarak sayılabilir.
Siz, en iyisi yukarıda yeralan kuralları birkaç madde halinde yazın ve sistemdeki herkesin bu maddelere uyacağını taahhüt eden imzasını alın. Tatsız durumların çıkmaması için de önlem almayı ihmal etmeyin.
5.3 Kullanıcı İşlemleri

Aşağıda yeralan konularda, kullanıcı hesaplarının açılması ve kapatılması anlatılıyor.
Kullanıcı Hesabı Açmak (adduser)

Kullanıcı hesabı açmak iki yoldan yapılabilir. Birincisi, adduser komutu yardımıyla, diğeri de bu komutun yaptığı işlemleri sırasıyla elden yapmak. root olarak sisteme girin ve komutu çalıştırın :
# adduser

Login name for new user (8 characters or less) []: mehmet

User id for mehmet [ defaults to next available]:

Initial group for mehmet [users]:

Additional groups for mehmet []:

mehmet’s home directory [/home/mehmet]:

mehmet’s shell [/bin/bash]:

mehmet’s account expiry date (MM/DD/YY) []:

OK, I’m about to make a new account. Here’s what you entered so far:

New login name: mehmet
New UID: [İleri available]
Initial group: users
Additional groups: [none]
Home directory: /home/mehmet
Shell: /bin/bash
Expiry date: [no expiration]

This is it… if you want to bail out, hit Control-C.  Otherwise, press
ENTER to go ahead and make the account.

Making new account…

Changing the user information for mehmet
Enter the new value, or press return for the default

        Full Name []: linux kullanicisi
        Room Number []:
        Work Phone []:
        Home Phone []:
        Other []:

Changing password for mehmet
Enter the new password (minimum of 6, maximum of 8 characters)
Please use a combination of upper and lower case letters and numbers.
New password:
Bad password: too simple.
Warning: weak password (enter it again to use it anyway).
New password:
Re-enter new password:
Password changed.
Done…
Kullanıcının isminin 3 karakterden az, 8 karakterden fazla olmamasına özen gösterin. Sistem sizden kullanıcının gerçek ismini, ev dizinini, (genellikle /home içinde olur), grubunu isteyecektir. adduser komutu, eğer özel olarak değiştirmek istemezseniz her kullanıcının grup numarasını GID = Group ID) 100 olarak tanımlayacaktır. Bu gruba karşılık gelen isim (Group Name) users dır. Kullanıcı kimliği (UID = User ID) ise genellikle 500’den sonra gelen ve kullanılmayan ilk sayı olarak atanır. Eğer UID olarak 0 girerseniz sistemde sizinle beraber bir süper-kullanıcı daha yaratmış olursunuz 🙂
Sisteme girişte çalıştırılacak olan kabuk için seçimi ister kullanıcıya bırakın, isterseniz öntanımlı olarak bash verin. Bash’in sistemdeki tam patikasını (/bin/bash) yazmalısınız. Bu alana sadece kabuk ismi girmek şart değildir.
Yukarıda sistem bizi güçlü bir şifre seçmediğimiz için uyardı. Şifre olarak, herkesin kolayca tahmin edemeyeceği zorlukta, fakat kullanıcının bir yere yazmasını önleyici kolaylıkta bir kelime bulun. Kullanıcı, hesabının açılmasından hemen sonra sisteme girecekse ve şifresini değiştirecekse kısa ve kolay bir şifre yeterli olacaktır.
Her şeyin doğru olduğuna eminseniz, sorulan soruya “y” ile, değilseniz “n” ile cevap verin. Hemen ardından /etc/skel dizini altında yeralan tüm dosyalar bu kullanıcının dizinine kopyalanacaktır. Buraya, her kullanıcının ev dizinine önceden yüklenmesini istediğiniz sistem dosyalarını yerleştirebilirsiniz. Bu andan itibaren yeni kullanıcı sisteme girebilir.
Sisteme kullanıcı ekleme işlemini el yordamıyla yapmak isterseniz, /etc/passwd ve /etc/shadow dosyalarına birer satır eklemelisiniz. /etc/passwd’de aralarında birer ‘:’ karakteri olmak kaydıyla sırayla hesap ismi, “x”, grup kimliği, kullanıcı kimliği, kullanıcı isim ve soyadı, ev dizini ve kabuk programı yeralır. /etc/passwd içine bu satırı ekleyin:
ozgur:x:100:502:Misafir Sanatci:/home/ozgur:/bin/bash
/etc/shadow içine ise aşağıdaki satırı yerleştirin, tabi diğer satırlara dokunmadan.
ozgur::9990:0:99999:7::::
Bu satırda yeralan ikinci girdi mirkelam kullanıcısının şifresini belirtiyor. /etc/shadow dosyasına yazılacak olan şifreyi önce boş bırakıp, ardından passwd ozgur komutuyla bir şifre atayın.
/etc/shadow dosyasında kullanılabilecek parametreler için shadow(5) man dosyasına göz gezdirin.
Ardından /home/ozgur dizinini oluşturun. Dizinin grubunu da ayarlayın. Çok gerekli olmasa da gelen e-postalar için /var/spool/mail dizininde bir dosya tanımlayın ve /etc/skel içinde yeralan dosyaları kullanıcının dizinine kopyalayın.
# mkdir /home/ozgur
# chown -R ozgur.users /home/ozgur
# touch /var/spool/mail/ozgur
# chown ozgur.mail /var/spool/mail/ozgur
Yukarıda yazılan elle kullanıcı girme işlemi, shadow kullanan Linux makinaları için geçerlidir. Shadow için Güvenlik bölümüne göz atın.
Kullanıcı Grubu

Eğer Linux makinanız birkaç yoğun görev üstlenmişse (örneğin www veya ftp sunucusu olarak kullanılıyorsa) her bir işlem için birden fazla grup tanımlanabilir. users grubuna bağlı kalmadan wwwadm veya ftpadm gibi grup isimleri belirtebilir, bu grupları da bir veya birkaç kullanıcıya ait olacak şekilde değiştirebilirsiniz.
users grubunun dışında birden fazla grup tanımlanması, sistemin denetlenmesini bir miktar güçleştirse de sistem güvenliğini artırır. Bazı kullanıcıların birden fazla grubunun olmasıyla bu kullanıcılar rahatlıkla sistemde rootkullanıcısının üstlenmesi gereken işleri yapabilirler.
Grup kimliğinin değiştirilmesi veya yeni grubun eklenmesi için /etc/group dosyası kullanılır. Bu dosyaya grubun ismi, numarası, grup şifresi ve gruba ait kullanıcılar yazılır. Her kullanıcının en az bir grubu vardır.
/etc/group dosyasının iki satırında yeralan parametreler,
root::0:root
sys::3:root,bin,sys,adm
gibidir. Sırayla “:” karakteri ile ayrılmış her kolon,
Grup ismi
Grup şifresi
Grup numarası
Gruba ait kullanıcılar
şeklinde özetlenebilir. İlk sütun grup ismini belirtir. Grup ismi, ls -l komutunu işletince kullanıcı isminin hemen sağında görülen kelimedir. Grup şifresi, gruba ait olmayan kullanıcıların dosyalarına erişim sağlamak için kullanılır.
Grup şifresi nadiren kullanılır. Grup numarası, kullanıcının ait olduğu grubun karşılığıdır. Son sütunda ise gruba ait kullanıcılar, her biri birer virgülle ayrılmış olarak yazılır. Kullanıcı sisteme girdiği zaman otomatik olarak/etc/passwd dosyasında yeralan grup ismi aktif olur, bu yüzden her kullanıcının ismi /etc/groups dosyasına yazılmaz. Sistem ilk kurulduğu anda birkaç grup halihazırda zaten vardır. Örneğin root grubunun grup numarası 0’dır ve pekçok sistem dosyasının sahibidir, bin grubunun numarası is 2 olup /usr/bin ve /bin dizinlerindeki çoğu dosyanın grubudur.
Hangi grubun (veya tanımlanmışsa grupların) içinde olduğunuzu öğrenmek için groups komutunu kullanabilirsiniz.
$ groups gorkem
users
Kullanıcının Hesabının Silinmesi

Bir kullanıcıya ait hesabı silmek için /etc/passwd dosyasında bu kullanıcıya ait olan satırdaki şifre kolonunun başına * işareti koyun. Bir şifrelenmiş bir parolanın içinde * karakteri olamayacağından bu kullanıcı bir daha sisteme giremez.
Hesabı tamamen silmek için, kullanıcının ev dizinini ve e-postalarını yedekledikten sonra sistemde kullanıcıya ait olan dosyaları (/tmp altında) ve ev dizinini silin.
/etc/passwd ve /etc/group dosyasından kullanıcının isminin geçtiği satırları kaldırın.
Sistemde kullanıcıya ait olabilecek tüm dosyaları da silmeniz gerekebilir. Bunun için find kullanabilirsiniz.
$ find / -user gorkem -ls -exec rm {} ;
Bu komutu /etc/passwd dosyasından kullanıcı ismine ait olan satırı kaldırmadan önce yapmalısınız.
5.4 Sistemin Yedeklenmesi

Makinanızın belirli aralıklarla yedeklenmesi, sistem güvenliğinin bir parçası sayılabilir. Donanımdan meydana gelen bir hata sonucu veya yanlışlıkla girilen bir komut, sistemi açılamaz hale getirebilir. Ancak yedekleme ile bu tür kullanıcı hatalarının önüne geçebilirsiniz. Yedekleme genellikle tüm sistem üzerinde yapılmaz. Sadece önemli sistem bilgilerini içeren dizinler yedekleme aşamasına girmelidir.
Yedekleme üniteleri olarak teyp, disket veya başka diskler kullanılabilir. Teypler, büyük miktarda yedekleme işlemleri için ön plana çıksa da birkaç dosyadan oluşan paketlerin korunması söz konusu olacaksa disketler daha pratiktir. İnternet üzerinde ise bağımsız bir makina, kendi rutin görevi dışında yerel ağda bulunan makinaların yedeklerini belirli gün ve saatlerde almak üzere programlanabilir.
Sistemde fazla miktarda kullanıcı varsa yedekleme işlemi ciddi bir düzene oturtulmalıdır. Sistemdeki hayati dosyalar örneğin her hafta, üzerinde kullanıcıların bulunmadığı akşam saatlerinde yedeklemeye sokulabilir.
Yedekleme için birkaç yol önerilebilir. Kullanışlı olması için yedeklemeyi yapan program, yedeklenen dosyalar arasındaki belirli bir dosyayı kolayca açabilmelidir. Bunun yanında, yedek bilginin de bozulması ihtimali vardır. Yedeğin içindeki tek baytın bozulması, bazı durumlarda tüm yedeğin çöp yığını haline gelmesine yol açabilir. Doğru yedekleme programının kullanılması bu anda önem kazanır.
Yedeklenecek olan dizinlerden en önemlileri, sistem konfigürasyon dosyalarının yeraldığı /etc, kullanıcı dizinlerinin yeraldığı /home, bazı X Window dosyalarının bulunduğu /usr/X11/lib/X11 dizini altındaki bazı dosya ve dizinler, /usr ve /usr/local dizinde yeralan bazı dizin ve dosyalar ile /root dizinidir. Şart olmasa da yedekleme için yeriniz bolsa /tmp dizinini de koyabilirsiniz.
Elektronik postaları ( /var/spool/mail) da unutmamak gerekir. Yoksa, çok meşhur olan “e-meyılım cyber-space’de kayboldu” cümlesini sıkça duymaya başlarsınız.
Aşağıdaki komut, /usr ve /home dizinlerini diskete yedekler.
$ tar cvMf /dev/fd0 /usr /home
tar komutununa verilen M parametresi yardımıyla bir disket dolduğu zaman başka bir diskete devam etmenizi sağlar. Dizinleri sıkıştırarak atmak için z seçeneğini vermek yeterli olur. Sıkıştırarak yedekleme disket ya da teyp’te yer kazandıracaktır, ancak hata olduğunda verilerin kurtarılması daha zor olacaktır. Açmak için
$ tar xf /dev/fd0
komutu yeterlidir. Sıkıştırılarak diskete atılan yedekler için açarken de “z” kullanın. Disketleri sıra ile numaralandırmayı ihmal etmeyin, yoksa bir disketten fazla yer kaplayan arşivleri açamazdınız.
Linux’ta gerek SCSI, gerek floppy teyp desteği vardır. Özellikle çok veri yedekleyecekseniz teypler kaçınılmaz olur. Teyplere yedek alırken de yukarıdaki floppy orneklerindeki gibi tar kullanabilirsiniz. tar’ın yanı sıra sıkça kullanılan yedekleme komutları arasında dump ve restore, cpio ve dd gösterilebilir. Linux’ta ilk SCSI teyp sürücüye /dev/st0, ikinciye /dev/st1 … kullanarak, PC’lerde sıkça kullanılan floppy teyp”lere de/dev/ftape üzerinden erişebilirsiniz. Piyasada bulacağınız ortalama floppy teyplerin kapasiteleri 120M, 4mm SCSI teyplerin 4G, 8mm SCSI teyplerin ise 7G kadar olacaktır. Teybin kapasitesi kullandığınız sürücünün yeteneğine ve teybinizin uzunluğuna göre değişir. Örnek olarak, bütün sistemin tar kullanarak ilk SCSI teybe yedeklemek için,
# tar cvf /dev/st0 /
Bir TCP/IP ağınız varsa, ve birden fazla Linux ya da UNIX makinası kullanıyorsanız, tek bir teyp sürücü ile bütün makinalarınızın, hatta Windows makinalarınızın bile (Linux’un yardımıyla) yedeğini alabilirsiniz. Bu iş içinamanda gibi daha özelleşmiş ve yedekleme işlemini otomatikleştiren bir program kullanabileceğiniz gibi, GNU tar’dan da yararlanabilirsiniz. Örneğin tar ile, cclub.metu.edu.tr makinasından, linux.org.tr makinasındaki floppy teybe yedek almak için,
cclub:~# tar cvf linux.org.tr:/dev/ftape /home
yukarıdaki komutun çalışması için linux.org.tr makinasının root’unun .rhosts dosyasında cclub makinasının root’una izin verilmiş olması gerekir. Bu işlem güvenlik için sakıncalı olduğundan, bu iş için özel bir kullanıcı açmak gibi bir yönteme başvurulabilir. Örneğin linux.org.tr’da yedek adlı bir kullanıcı açtığımızı düşünelim. Bu durumda yukarıdaki komutu,
cclub:~# tar cvf yedek@linux.org.tr:/dev/ftape /home
şeklinde yazabiliriz.
5.5 Sistemin Güncellenmesi

Tekrar Linux yüklenecek olan makina üzerinde halihazırda Linux bulunmasının yararları olduğu gibi bazı sakıncaları vardır. İlk olarak yararlarına değinmek gerekirse, yapılacak aslında sadece işletim sisteminin bulunduğu bölümü değiştirmektir. Takas alanının ayrılması, kullanıcı alanının ayrılması gibi işlemler bu durumda önceden yapılmış oluyorlar. Ancak yeni işletim sisteminin yüklenmesinin bazı zararları da var.
Herşeyden önce çalıştığı bilinen bir işletim sistemi yenisi ile değiştiriliyor. Gerçekten bunu gerektirecek bir sebep olmadıkça bu tür güncellemelerden kaçınılması veya en aza indirilmesi gerekir. Yeni bir sistem, yeni bilinmeyenler ve az da olsa bile çalışmama riski getirecektir.
Eğer sistem üzerinde belirli hizmetler veriliyorsa o hizmetlere ilişkin verilerin bu güncelleme esnasında yok olmamasına dikkat edilmeli. Mesela makina bir web sunucu olarak kullanılıyorsa web dosyalarının bir şekilde yeni sisteme aktarılması gerekecektir .
Benzer bir şekilde makinaya ait tanımların (/etc) ve standart dağıtım dışında yüklenmiş paketlerin önceden yedeklenmesi gerekir. Yoksa herşeye yeniden başlamak gerekebilir.
Güncelleme için iki yöntem akla gelebilir, doğrudan yeni sistemi eskisinin üzerine bindirmek veya eskisini silerek yeniden yüklemek. Slackware sürümü için en sağlıklısı eski sistemi silmektir. Çünkü değişik dağıtımlarda dosya dağılımı farklılıklar göstere bilmektedir. Bunun sonucunda bazı dosyalar birden fazla yerde gözükebilmektedirler. Bir diğer sakınca ise setup yazılımının bazen bu durumda şaşırabilmesi ve hata vermesi. Bazı ticari Linux sürümleri (Red-Hat, Debian, Caldera gibi) eski sürümü silmeye gerek bırakmadan sistemi güncelleme özelliğine sahipler.
Güncellemeniz gerekebilecek dizinler, /var/spool/mail, kullanıcı dizinleri (root dahil), /usr altında gerekli dizinler,/var/adm/ ve /etc olarak sayılabilir. Bazen /etc içinde yer alan dosyaların yeri veya şekli değişmiş olabilir. Onun için en güvenlisi teker teker dosyaları inceleyip kopyalamaktır. Belirli dosyaları yeni sistemi kurduktan sonra hemen kopyalayabilirsiniz :
/etc/group
/etc/printcap
/etc/hosts …
Daha önce shadow kullanmayan bir sistemden shadow sistemine geçiyorsanız, /etc/passwd ve /etc/shadow dosyalarında gerekli değişiklikleri yapmadan yeni yerine kopyalamayın.
Ayrıca ne olur ne olmaz diye çalıştığını bildiğiniz bir çekirdeği de yedeğe almayı ihmal etmeyin.
5.6 Çekirdeğin Derlenmesi

Bu bölümde, çekirdeğin konfigürasyonu ve derlenmesi için gerekli bilgiler vardır. Çekirdek derleme uzun ve zahmetli bir işlemdir. Derleme aşamasını en kısa zamanda ve en uygun yoldan gerçekleştirmek gerekir. Derleme işlemi, kullanıcının önüne kafasını karıştıracak kadar çok seçenek sunar.
Nedir bu çekirdek? Genel anlamda çekirdek, yazılımın ve donanımın arasında bekleyerek iletişimi sağlayan bir arabirimdir. Çalışan tüm programların ve süreçlerin hafıza ile olan ilişkilerini düzenler. İşlemcinin gücünün tüm bu programlar arasında adil bir şekilde dağıtımını üzerine alır. Bu işlemleri kullanıcının haberi olmadan her an durmaksızın yapar.
Çekirdek kaynak dosyaları diskte hatırı sayılır bir alan tutar. Örneğin sürüm 2.0.20 yaklaşık 6Mb disk alanı kaplar. Açıldığı zaman ise toplam kapladığı alan 24 Mb olur. Derleme aşamasından sonra bu rakam 30 Mb’yi geçer. Her eklenen aygıt sürücü desteği bir miktar daha yer alır.
Kullandığınız sisteme göre çekirdeğin derlenme süresi değişkenlik gösterir. 12 Mb 486DX4/100 makinasında, 5 dosya sistemi desteği, ağ desteği ve ses kartı sürücüsü ile yaklaşık 30 dakika sürer. Aynı konfigürasyonu içeren çekirdeğin derlenmesi ise daha güçsüz bir makina olan 8Mb 386DX/40 altında 1.5 saati bulur. Derlerken gidip çayınızı için, biraz televizyon seyredin. Makinaniz 386 ise bir banyo alıp dışarı çıkın, alışveriş yapın. Çok ümitsiz bir durumdaysanız, yapılacak en iyi şey en yakın bilgisayar satıcısına uğrayarak yeni fiyatları sormak 🙂
Çekirdek kaynak kodu , ODTÜ ftp arşivindeki adresinden veya tsx-11.mit.edu adresinin yansısını tutan herhangi bir adresten alınabilir. Bu dizin altındaki Linux sürümlerinin bir tanesini (v1.2, v2.0, v2.1 gibi) seçtikten sonra altındaki dosyayı alabilirsiniz. Dosyanın ismi linux-x.y.z.tar.gz yapısındadır.
Aşağıdaki örnekte ODTÜ ftp arşivinden 2.0.20 sürümünün alınışı gösterilmektedir:
$ ftp ftp.metu.edu.tr
Connected to ephesus.cc.metu.edu.tr.
220-
220-Welcome to METU Ftp Site !
220-
220-All logins and transfers are logged with your hostname.
220-If you do not agree with this policy, please cancel now.
220-
220 ephesus FTP server (Version wu-2.4(5) Wed Jan 10 18:06:56 EET 1996) ready.
Name (ftp.metu.edu.tr:gorkem): ftp
331 Guest login ok, send your complete e-mail address as password.
Password:
230-##########################################################################
230-##    Welcome to the Middle East Technical University Ftp Archive       ##
230-##########################################################################
230-
230-
230-Hello ftp@compclup.ceng.metu.edu.tr !
230-You are the 19. anonymous user.
230-Maximum number of users allowed is 100.
230-Local Time is Tue Nov  5 12:19:41 1996.
230-
230-Mirrored sites are placed under the directory /pub
230-This archive is maintained by ftpload@ftp.metu.edu.tr
230-You can reach this archive via FSP at port 21.
230-
230-You can reach public directories via “cd dirname”
230-command independent of your current location;
230-e.g. “cd linux” instead of “cd /pub/linux”
230-
230 Guest login ok, access restrictions apply.
ftp> cd /pub/linux/tsx/sources/system/
250-Please read the file README
250-  it was last modified on Mon Sep 16 11:36:00 1996 – 50 days ago
250 CWD command successful.
ftp> dir
200 PORT command successful.
150 Opening ASCII mode data connection for /bin/ls.
total 66
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm     36981 Sep 16 12:36 CREDITS
drwxr-xr-x  3 ftpload  ftp-adm       512 Oct 13 15:59 Historic
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm     12056 Sep 16 12:36 README
drwxr-xr-x  2 ftpload  ftp-adm       512 Oct 14 11:47 SillySounds
drwxr-xr-x  2 ftpload  ftp-adm       512 Oct 13 18:17 testing
drwxr-xr-x  2 ftpload  ftp-adm       512 Oct 14 11:47 v1.0
drwxr-xr-x  2 ftpload  ftp-adm      2048 Oct 31 21:55 v1.1
drwxr-xr-x  2 ftpload  ftp-adm      1024 Jun 25 11:34 v1.2
drwxr-xr-x  2 ftpload  ftp-adm      6656 Sep 27 04:24 v1.3
drwxr-xr-x  2 ftpload  ftp-adm      1536 Nov  2 00:05 v2.0
drwxr-xr-x  2 ftpload  ftp-adm       512 Nov  2 21:33 v2.1
226 Transfer complete.
ftp> cd v2.0
250 CWD command successful.
ftp> bin
200 Type set to I.
ftp> dir linux*
200 PORT command successful.
150 Opening ASCII mode data connection for /bin/ls.
total 141009
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5859566 Jul  3 11:22 linux-2.0.1.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5940281 Jul 27 06:39 linux-2.0.10.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5952403 Aug  5 03:01 linux-2.0.11.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5954278 Aug  9 12:53 linux-2.0.12.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5981780 Aug 16 06:19 linux-2.0.13.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5984960 Aug 20 11:52 linux-2.0.14.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5986368 Aug 25 06:20 linux-2.0.15.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5990228 Aug 31 14:03 linux-2.0.16.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5991606 Sep  2 06:37 linux-2.0.17.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5993351 Sep  5 10:38 linux-2.0.18.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5997342 Sep 11 10:21 linux-2.0.19.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5861789 Jul  5 12:09 linux-2.0.2.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5997693 Sep 13 08:53 linux-2.0.20.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5999162 Sep 20 09:51 linux-2.0.21.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   6009488 Oct  8 13:02 linux-2.0.22.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   6010694 Oct 18 08:20 linux-2.0.23.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5931967 Jul  6 07:53 linux-2.0.3.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5926911 Jul  8 08:48 linux-2.0.4.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5927899 Jul 10 08:23 linux-2.0.5.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5929807 Jul 12 07:22 linux-2.0.6.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5931378 Jul 15 07:38 linux-2.0.7.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5936467 Jul 20 02:52 linux-2.0.8.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5939510 Jul 26 04:09 linux-2.0.9.tar.gz
-rw-r–r–  1 ftpload  ftp-adm   5843677 Jun  9 23:36 linux-2.0.tar.gz
226 Transfer complete.
ftp> get linux-2.0.20.tar.gz
200 PORT command successful.
150 Opening BINARY mode data connection for linux-2.0.20.tar.gz (5997693 bytes).
226 Transfer complete.
5997693 bytes received in 136 secs (43 Kbytes/sec)
ftp> quit
221 Goodbye.
Sisteme root olarak giriş yapın ve /usr/src dizinine geçin. Linux’un kurulması aşamasında çekirdekleri de kurmuş iseniz bu dizinde ‘linux’ isminde ve eski çekirdeğin kaynak kodlarını kapsayan bir alt dizin göreceksiniz. Genellikle her kullanıcının yaptığı, bu dizinin ismini o an çalışan çekirdeğin sürümüne göre değiştirmektir. Çekirdek sürümünü bulmak için ise uname -r komutunu kullanabilirsiniz.
$ uname -r
  2.0.23
Bu komuttan çekirdeğin 2.0.23 sürümü olduğunu anlayabiliriz.
Çekirdek kodunu içeren paketi açmadan önce /usr/src dizinine kopyalayın, ve açmadan önce bu dizinde ‘linux’ isimli bir dizinin olmadığına emin olun. Şimdi /usr/src içinde iken sıkıştırılmış çekirdek kodunu ‘tar’ komutu yardımıyla açın.
# tar -zxf linux-x.y.z.tar.gz
Komutun işletimi bitince ‘linux’ dizini oluşur. İlk defa derleme işlemi yapacaksanız aşağıdaki komutları sırasıyla yazın.
# cd /usr/include
# rm -rf asm linux scsi
# ln -s /usr/src/linux/include/asm-i386 asm
# ln -s /usr/src/linux/include/linux linux
# ln -s /usr/src/linux/include/scsi scsi
# cd /usr/src/linux
# make mrproper
Çekirdek Konfigürasyonu

/usr/src/linux dizini altinda iken make config yazın. Bu komut, bir konfigürasyon dosyası yaratmak amacıyla sorular sorar.
Karşınıza çıkan sorulara ‘y’ (evet) veya ‘n’ (hayır) ile cevap vermeniz gerekir. Bazı aygıt sürücülerde ‘m’ seçeneği de olabilir. Bunun anlamı, sistem o programı modül olarak derleyecek ve çekirdeğe dahil etmeyecek demektir. Kullanıcı derleme aşamasından sonra istediği zaman bu modülü çekirdeğe dahil edebilir, işini bitirdikten sonra da çıkarabilir.
2.0.x ve daha yukarı sürümlerde ‘?’ tuşuna basmakla daha ayrıntılı bilgi alabilirsiniz. Aşağıda bazı konfigürasyon parametreleri verilmiştir.
Matematik işlemci emülasyonu (Kernel math emulation)
Kullandığınız makinanın işlemcisi yardımcı matematik işlemcisine sahip değilse (486SX, 386SX veya daha düşük makinalar) bu seçeneğe evet cevabını vermelisiniz.
Normal (MFM/RLL) disk ve IDE disk/cdrom desteği (Normal disk and IDE disk/cdrom support)
Hemen herkesin kullandığı PC sabit disklerinin standart olması sebebiyle bu seçenege ‘y’ cevabı verilebilir. Daha ileride SCSI sabit disk ve cdrom desteği de sorulacaktır. Ardından gelecek olan ‘old disks-only’ ve ‘new IDE’ sürücülerinden birini seçerken, aralarındaki farkın ilkinde tek arabirim üzerinden iki adet diski desteklemesi, diğerinde ise ikinci arabirim ile birlikte IDE/ATAPI cdrom’ları desteklemesidir.
Ağ desteği (Networking support)
Makinanız herhangi bir ağ üzerinde ise (İnternet gibi), veya İnternet’e bağlanmak için SLIP, PPP gibi programları kullanmak istiyorsanız bu bölüme ‘y’ cevabı vermelisiniz. Fakat, ağ üzerinde olmasanız bile her geçen gün yeni yeni uygulama programlarının ve paketlerin ağ desteğine ihtiyacı olduğunu düşünürsek (X Window gibi) bu bölüme ‘y’ cevabı vermeniz şart görünüyor.
En fazla 16Mb hafıza (Limit memory to low 16Mb)
Bazı hatalı 386 DMA denetleyicileri hafızanın 16Mb’tan yüksek bölümlerine ulaşamazlar. Çok nadir görülen bu durum makinanızda varsa bu seçeneği ‘y’ ile geçin.
System V IPC (System V IPC):
IPC (Interprocess Communication) desteği verir. Bazı Perl programları ve oyunlar (DOOM gibi) bu seçenek olmadan çalışamazlar. Bu durumda ne yaptığınızı iyi bilmiyorsanız bu seçeneğe ‘y’ -evet- cevabı verin.
İşlemci tipi (386, 486, Pentium, PPro):
Burada, çekirdeğinizi hangi tür makina için derliyorsanız, o makinanın tipini giriniz.
SCSI desteği (SCSI Support):
SCSI aygıtlarınız var ise bu seçenek için ‘evet’ deyin. Daha sonra da karşınıza gelecek SCSI aygıtlar arasından size uygun olanları alın.
Ağ kartı desteği (Network Device Support):
Ağa bağlanmak için bir kart kullanacaksanız veya SLIP, PPP bağlantıları, ya da paralel port üzerinden yapacağınız her türlü işlemler için bu seçeneği işaretleyin. Ardından ekrana gelen kart tiplerinden uygun olanlarını seçin.
Dosya sistemleri (Filesystems):
Burada, aşağıdaki dosya sistemlerinden kullanmak istediklerinizi seçebilirsiniz.
minix: Yeni dağıtımlar , artik tarih olmaya başlayan bu dosya sistemini desteklememekte. Bazı kurtarma disketleri yaratmak için daha yaygın, fakat daha az kararlı olan ext2 dosya sistemine tercih edilirler.
Extended file system (ext): Bu da artık kullanımı olmayan bir dosya sistemi. Desteğini ekleyip eklememek size kalmış.
Second extended file system (ext2): Linux’un kullandığı en önemli dosya sistemi. Alınması şart.
xiafs: Artık kullanılmıyor.
msdos: Sabit diskinizde DOS bölümü varsa, ya da DOS disketi kullanmak istiyorsanız, alın.
umsdos: MS-DOS dosya sistemine bazı yenilikler (uzun dosya isimleri gibi) getirilerek oluşturulan bir teknoloji. MS-DOS desteği almadıysanız buna da gerek yok.
proc: Bu aslında gerçek bir dosya sistemi değil, çekirdek görüntüsüdür. y' cevabını vermezseniz ileride başınız çok ağrır.
NFS: Linux makinaniz bir ağ üzerinde kurulu iken ağ üzerindeki diğer makinaların dosya sistemlerini kullanabilmenizi sağlar.
ISO9660: CD-ROM sürücünüzü Linux altında kullanabilmek için 'y' cevabı verin.
OS/2 HPFS: OS/2 dosya sistemlerini okuyabilmek için 'y' cevabı verin.
System V: Bir UN*X sürümü olan System V makinalarının dosya sistemleri üzerinde çalışabilmeyi sağlar.
Karakter aygıtlar (Character devices):
Bu bölümde yazıcı, fare ve bazı teyp yedekleme sürücüleri gibi karakter aygıtları (iletişimini karakter karakter sağlayan aygıtlar) için sürücüleri ekleyebilirsiniz.
Ses kartı (Sound Card Support):
Linux'un ses kapasitesini "duyabilmek" için bu desteği ekleyin.
Çekirdek işlemleri (Kernel Hacking):
Çekirdekten doğan hataların bulunmasını kolaylaştıran bu seçenek, programcılara yönelik.
Tüm bu işlemlerin ardından make config komutunun görevi bitmiş olur.
Temizlik

Fazla dosyaları temizlemek, gerekli olan dosyaların da yerinde olup olmadığını kontrol etmek için , sırasıyla
# make dep
# make clean
yazın. Ardından tüm nesne dosyaları ve eski sürümden arta kalan dosyalar silinecektir. Bu adımı es geçmemelisiniz.
Temizlik işleminden sonra,
# make zImage                   , veya
# make zdisk
yazın. Eğer bir kişisel bilgisayarda çalışıyorsanız, ilk seçenekte çekirdek derlenip /usr/src/linux/arch/i386/boot dizini altına zImage adıyla yerleştirilecektir. Buraya yerleştirilmeden önce yerden kazanmak için çekirdek sıkıştırılır. Diğer durumda ise yeni çekirdek sabit disk yerine A: disket sürücüsüne yazılır. Disket üzerine yazmanın bir avantajı, kararlı olmayan ve sistemi açmayan çekirdek ile karşılaşılması halinde, sistemi sabit disk üzerindeki eski çekirdekten açabilme imkanı bırakmasıdır.
Çekirdeğin Kurulması

LILO, bilgisayarın açılışı anında çekirdek ile ilgili düzenlemeleri okur, buna göre hangi çekirdekten açması gerektiğini anlar. Konfigürasyon dosyası biraz karmaşık olmasına rağmen kullanım aşamasında büyük yararlar sağlar./etc/lilo.conf dosyasının içinde gerekli olan kurulum bilgileri vardır. Bu dosyanın bir bölüm aşağıda görülüyor.
image = /vmlinuz
  label = linux
  root = /dev/hda1

other = /dev/hda1
  label = dos
  table = /dev/hda
image = ibaresi kurulu olan çekirdeğe işaret eder. Çoğu kullanıcı bu kısma vmlinuz yazar. label = bölümünde hangi işletim sistemi veya çekirdek sürümünun açılışta kullanılacağı yazılır. Hemen altındaki root bölümünde ise label = kısmında seçilen işletim sisteminin hiyerarşik sırada en üst dizin yapısı yazılır. Eski çekirdeğin bir yedeğini alın ve yeni derlediğiniz çekirdeği image = satırında belirtilen yere kopyalayın.
# cp zImage /vmlinuz
Şimdi LILO programını çalıştırın. Komut satırında lilo yazmak yeterlidir.
*’ karakteri, çalıştırılacak ilk çekirdeği veya sistemi gösterir.
# lilo
Added linux *
Added dos
LILO ve konfigürasyonu hakkında , daha fazla bilgi LILO-NASIL çevirisinden alınabilir.
Yeni bir çekirdeği derledikten sonra LILO üzerinden ekleme yapmak ve açılış anında kullanmak için /etc/lilo.conf dosyasındaki
image = /vmlinuz
  label = Linux
  root = /dev/hda1
satırlarının kopyasını çıkarın, image , label ve root yerine sırasıyla yeni derlenen çekirdeğin sabit disk üzerindeki yerini, ismini ve Linux işletim sisteminizin kök dizinini yazın. Bunlara ek olarak, açılış anında bekleme sağlamak ve seçim yapabilmek için konfigürasyon dosyasının başına delay = xxx ekleyebilirsiniz. xxx sayısı, gecikme zamanı saniyenin onda biri olarak verilir. Bu sayede açılış anında , örneğin shift tuşuna basılarak istenen çekirdeğin ismi (label = satırında yazılan isim) seçilir ve çalıştırılır.
Çekirdeğin Yamanması (patch)

Çekirdeğin her yeni sürümüyle birlikte bir önceki sürümünun yaması da gelir. Yamayı uygulamak, tüm çekirdeğin tekrar derlenmesinden daha kolaydır. Örnek olarak, elinizde 2.0.10 çekirdeği var ve ftp adresinde 2.0.11 sürümü bekliyor. Halihazırdaki çekirdeği 2.0.11 sürümüne yükseltelim:
Yamayı önce /usr/src dizinine kopyalayın. Bu dizin altında iken
# zcat patch-2.0.11.gz | patch -p0  
veya eğer sıkıştırılmış değilse
# patch -p0 < patch-2.0.11
yazın. Bu komutun ardından satırlar ekrandan kaymaya başlayacak ve yama işlemi tamamlanacaktır. Satırlar bazen o kadar hızlı kayar ki neler yazdığını bile göremeyebilirsiniz. Yamanın başarılı bir şekilde tamamlandığından emin olmak amacıyla, /usr/src/linux dizini altında .rej uzantılı dosyalara bakın.
# find . -name ‘*.rej’ -print
Komut, .rej uzantılı dosyalar bulursa yama işlemi tamamlanamamış demektir. Eğer yama işlemi tamamlanırsa, sırasıyla
# make clean
# make config
# make dep
komutlarını yazın. Bu komutlarla ilgili detaylı bilgi önceki konuda anlatılmıştır.
patch komutunun alabildiği bazı seçenekler vardır. patch -s komutu oluşabilecek tüm hata mesajlarını ekrana yazar. Diğer yama seçenekleri man patch yazarak görülebilir.
Birkaç yamanın ardından, .orig uzantılı dosyalar etrafta dolaşmaya başlar. Bu dosyalar gereksizdir, büyük yer kapladıkları için silinmeleri gerekir. Aşağıdaki komut yardımıyla /usr/src/linux dizini altında .orig uzantılı dosyaları silebilirsiniz.
# find /usr/src/linux  -name ‘*.orig’ -exec rm -f {} ‘;’
Çıkabilecek Sorunlar

Eger rutin bir çekirdek güncellemesinden sonra yeni çekirdeğiniz gerçekten garip şeyler yapıyorsa, büyük ihtimalle yeni çekirdeğinizi derlemeden önce “make clean” komutunu kullanmayı unutmuşsunuzdur.
Eğer çekirdek çok fazla hafıza harcıyorsa, çok büyükse, veya yeni 786DX6/440 makinanızda bile derlenmesi sonsuza kadar sürüyorsa, büyük ihtimalle ayarlanmış bir çok gereksiz parça (aygıt sürücüleri, dosya sistemleri, vb.) vardır. Büyük çekirdeklerin en belirgin özelliği sürekli hafızadan diske ve diskten hafızaya takas yapmalarıdır.
Çekirdeğinizin ne kadar hafıza kullandığını makinanın toplam hafızasından /proc/meminfo dosyasındaki total mem değerini çıkararak veya free komutunun çıktısından öğrenebilirsiniz. Ayrıca dmesg komutunu kullanarak (veya çekirdek kayıt dosyasına bakarak) da bu değere ulaşabilirsiniz.
Memory: 15124k/16384k available (552k kernel code, 384k reserved, 324k data)
LILO’yu çalışıtırmayı unuttunuz, veya sistem hiç açılmıyorsa bu durumda yapacağınız en iyi şey disketten açılış yapmak ve daha sonra açılış yapabilen başka bir disket hazırlamaktır.
Eğer eski çekirdek 1.2.X ve daha düşükse ve bunu 2.0.x sürümüne yükseltmek istiyorsanız, 2.0.x çekirdek kurulumunda getirilen bazı değişiklikler sorun çıkartabilir. /usr/src/linux/Documentation/Changesdosyasında yapmanız gereken değişklik listesi vardır. gcc, libc gibi birkaç paketi yeniden kurmanız gerekebilir.
Aynı anda birkaç çekirdek kaynak kodunu sistemde bulundurmayı düşünüyorsanız, izlenecek en güvenilir yol, her birine /usr/src/linux-x.y.z ismini vermektir (x.y.z halihazırdaki çekirdek sürümünü gösterir). Ardından sembolik bir bağlantı yardımıyla istediğiniz kaynak dizinini seçebilirsiniz, örneğin
# ln -sf linux-2.0.2 /usr/src/linux
komutu, linux-2.0.2 dizinini aktif hale getirir. Artık kaynak dosyalarının bulunduğu yer linux-2.0.2 dizinidir.
5.7 Modüller (Yüklenebilir Çekirdek Parçaları)

Linux işletim sistemi çekirdeğinin boyu genellikle 400-600Kb arasındadır. Hantal çekirdeklerde bu sayı 800Kb’lara kadar çıkabilir. Çekirdeğin boyunun büyümesi, sistemin performansını olumsuz yönde etkiler. Özellikle bilgisiz kullanıcıların gerekli gereksiz tüm desteği çekirdeğe yüklemesi sıkça görülür. Bunun önüne geçmek de deneyim ister.
Linux’a özgü özelliklerden birisi modüllerdir (yüklenebilir çekirdek parçaları). Modüller sayesinde nadiren gerekli duyulan bir çekirdek parçası sadece gerektiği zaman çekirdeğe eklenir. Örneğin Java programlarını her zaman çalıştırmak istemiyorsanız, bu desteği modül olarak derleyip bir kenara koyarsınız. Ne zaman bir Java programı çalıştırılacaksa bu modül hafızaya yüklenecektir.
Bir modül, çekirdeğin derleme aşamasında M' parametresiyle tanımlanır. Her desteğin modülü henüz geliştirilmemiş olmasına rağmen bu sayı gün geçtikçe artmaktadır. İlginizi çekebilecek modüller arasında disket desteği, yazıcı desteği, minix dosya sistemi desteği veya SCSI aygıt sürücü desteği sayılabilir.
Bir modülü derledikten sonra modüle ait dosya /lib/modules dizini altında yeralır. Burada istenilen bir modül
# insmod modul-ismi
komutuyla çekirdeğe eklenir. Modülü hafızadan çıkarmak için
# rmmod modul-ismi
yazın. Hafızadaki modüllerin bir listesini görebilmek için de lsmod komutu kullanılabilir.
kerneld komutu, arkaplanda çalışarak gerekli olan modülleri anında yükler. Bu sayede çekirdeğe eklemek için insmod komutuna gerek kalmaz. Ayrıca belirli bir süre içinde kullanılmayan modülleri de çekirdekten atar.
5.8 Yeni Yazılımların Yüklenmesi

Linux işletim sistemi, benzerlerine nazaran çok büyük bir hızla genişliyor. Her an yeni bir program, yeni bir yazılım piyasaya çıkıyor ve bunları takip etmek de gittikçe zorlaşıyor. Bir ftp adresini kontrol ettikten iki gün sonra tekrar bakıyorsunuz ki üç-beş yeni yazılım gelivermiş.
Tabi ki her an her programı makinanıza indirip açmak zorunda değilsiniz. Buna ne zamanınız, ne de sabit diskiniz yeter (Linux'un sunsite arşivi 20GB'tan fazla yer kaplıyor!). Öyleyse tespih çeker gibi program indirmek veya varolan yazılımları güncellemek komik olur. Sadece gereken zamanda gereken dosyaları makinanıza kurmalı veya güncellemelisiniz.
Bu işlem çekirdek için de geçerlidir. Bazı çekirdek fanatikleri çekirdeği çıktığı anda makinalarına indirir ve derlerler. Linux'a çok önemli bir fonksiyon kazandırmayacaksa her an çekirdek derlemek hem zaman kaybı olur, hem de derleme esnasında sistemi yavaşlatarak diğer kullanıcıları kızdırır.
Kurmak istediğiniz ve ftp adresinden bulup getirilen dosya çok büyük ihtimalle tar ve gzip ile arşivlenip sıkıştırılmıştır. Bu dosyanın sonu genellikle tar.gz, tgz veya tar.Z ile biter. Dosya kaynak koduyla veya çalıştırılabilir program olarak dağıtılıyor olabilir . Her iki durumda da yapılacak işlemler birbirine benzer.
Öncelikle yazılımın açıldığı zaman hangi dizine kendini yerleştireceğine bakmak gerekir. Bunu tar komutunun -t seçeneği ile kontrol edin. compress ve gzip ile sıkıştırılmış dosyalar için,
# tar -ztvf dosya.tar.gz
komutu kullanılabilir. Çok nadir durumlarda dosya, kendine ait bir dizin yaratmaz, onlarca programı ve konfigürasyon dosyasını bulunduğunuz dizine yazar. Karmaşıklık yaratan bu durumdan ancak arşivi ayrı bir dizin altında açmakla kurtulabilirsiniz.
Linux'çular yeni bir yazılımı denemek istediklerinde arşivi genellikle /usr/src veya /usr/local/src dizini altına kopyalarlar ve burada açarak biraz sonra anlatılacak konfigürasyon işlemini uygularlar. Derleme gerektirmeyen bazı programların ise doğrudan kök dizinde açılmaları gerekebilir. Bu programlar açıldıkları anda çalışmaya hazırdırlar.
/usr/src veya /usr/local/src dizini altına dosyayı açtıktan sonra bol miktarda dosya ve dizinle karşılaşabilirsiniz. Buna en iyi örnek Linux çekirdeğidir. Burada yeralan bazı anahtar dosyalar yazılımın kurulması için hayati önem arzeder.
Öncelikle README, README.linux ve varsa INSTALL dosyalarının gözden geçirilmesi gerekir. Bunlar sırayla bir kullanıcı olarak dosyaları nasıl kuracağınızı ayrıntılarıyla söyler. Kurma aşamasında dikkat edilecek dosyalardan ilki Makefile veya makefile dosyasıdır. Bu dosyanın içinde (nadiren) küçük birkaç değişiklik yapmak gerekebilir. Diğer kontol edilmesi gereken dosya ise varsa config.h dosyasıdır. Bunu da sistem gereksinimize göre değiştirmelisiniz.
Bazen başta derleyici olmak üzere sistemdeki yazılımı baştan aşağı kontrol eden programlar olabilir (configure gibi). Bunların da komut satırından çalıştırılmaları gerekir.
Varsa Makefile dosyasına göre yazılımı kurmak için make komutunu kullanın. make komutu kuruluma make all, make install gibi bazı parametreler alabilir. make all, halihazırda yeralan tüm yazılımları kurarkenmake install, bu yazılımı konfigürasyon dosyalarının gösterdiği dizinlere yerleştirirler.
Çoğu büyük paketler, man dosyalarıyla birlikte gelirler. Bunları da diğer man dosyalarının yanına (/usr/man) koymak için ayrı bir make install.man türü komut kullanmak gerekebilir.
Her durumda, mutlaka README dosyasını okuyun. Biraz sıkıcı gelse de sizi zaman kaybından kurtaracaktır.
Slackware dağıtımını kullanıyorsanız, yüklenmiş yazılımları silmek için 2 yolunuz var. Birincisi, root olarak sisteme girip, istemediğiniz programları tek tek komut satırından silebilirsiniz. Ama bu size önerebileceğimiz bir yol değil ve çok fazla sakıncası var. Örneğin, programı silip, ona olan bağlantıları unutabilirsiniz. Ya da tam tersi olabilir. İkinci yol ve en geçerlisi, Slackware dağıtımı ile gelen pkgtool programı kullanmanız. pkgtool seçenekleri arasındaki remove package işinize yarayacaktır.
5.9 Sistem Açılış Dosyaları

Linux makinası açılırken onlarca dosyayı okur. Birkaç dakika içinde çekirdeği hafızaya yükler, belirli dizinlerin altındaki programları arkaplanda çalıştırır. Sistem uyanırken hatırı sayılır nicelikte konfigürasyon dosyası elden geçer. Açık bir işletim sistemini diğerlerinden ayıran bir özellik de kullanıcının büyük bir kolaylıkla bu konfigürasyon dosyalarını değiştirebilmesidir. Sistem açılış dosyalarında , özellikle ağ temelli dosyalarda değişiklik yapabilmek için TCP/IP konusunda basit temelleri anlayabilmiş olmanız gerekir.
Açılış dosyalarında, tek bir kullanıcı için veya sistemde hesabı olan herkese yönelik olarak değişiklik yapmak mümkündür. Pek çok kullanıcı bu açılış dosyalarıyla oynayarak Linux'u daha yakından öğrenme imkanına sahip olur.
İnternet servisi veren bir makina bu servisini daemon'lar aracılığıyla yapar. Bir daemon, her makina tarafından bilinen bir port numarasını açar ve dinlemeye koyulur. Eğer sorumlu olduğu port adresine istek gelirse bu isteğe cevap vererek servise başlar.
Bash kabuğunun anlatıldığı konu içinde sisteme girerken okunan dosyaları anlatmıştım. Sistemde yeralan önemli dizinler de dosya sistemi yapısı konusunda detaylı olarak belirtilmişti. Bu bölümde daemonlardan kısaca bahsedip açılış anında çalıştırılan programlara ve bunların konfigürasyon dosyalarına kısa bir giriş yapılacaktır.
inetd ve /etc/inetd.conf

inetd, en ağır görevleri üstlenen ve en önemli İnternet servislerindendir. Bu program sistem açılırken arkaplanda çalışmaya bırakılır. inetd'nin görevi belirli portları dinleyerek bu portlara yapılan bağlantıları denetlemektir. Bir bağlantı yapıldığı anda inetd bu portla ilgilenecek olan programı çalıştırır. Örnek olarak Linux'a ftp isteği geldiği anda inetd, ftp isteğine cevap verecek olan wu.ftpd programını uyandırır ve geri kalanını bu programa bırakır.
inetd olmasaydı her standart port numarası için bu portu dinleyecek olan bir program arkaplanda çalışıyor olacaktı. Bu da sisteme normalden daha fazla yükün binmesi demektir. inetd'nin kullandığı konfigürasyon dosyası/etc/inetd.conf'tur. Bu dosyadan bir bölüm aşağıda yeralmaktadır :
# "kill -HUP <pid of inetd>".
# The inetd will re-read this file whenever it gets that signal.
#
# <service_name> <sock_type> <proto> <flags> <user> <server_path> <args>
#
time    stream  tcp     nowait  root    internal
time    dgram   udp     wait    root    internal
ftp     stream  tcp     nowait  root    /usr/sbin/tcpd  wu.ftpd
telnet  stream  tcp     nowait  root    /usr/sbin/tcpd  in.telnetd
#nntp   stream  tcp     nowait  root    /usr/sbin/tcpd  in.nntpd
shell   stream  tcp     nowait  root    /usr/sbin/tcpd  in.rshd -L
login   stream  tcp     nowait  root    /usr/sbin/tcpd  in.rlogind
ntalk   dgram   udp     wait    root    /usr/sbin/tcpd  in.talkd
pop3    stream  tcp     nowait  root    /usr/sbin/tcpd  in.pop3d
imap2   stream  tcp     nowait  root    /usr/sbin/tcpd  imapd
finger  stream  tcp     nowait  nobody  /usr/sbin/tcpd  in.fingerd -w
systat  stream  tcp     nowait  nobody  /usr/sbin/tcpd  /bin/ps -auwwx
netstat stream  tcp     nowait  root    /usr/sbin/tcpd  /bin/netstat    -a
# End of inetd.conf.
/etc altında bir konfigürasyon dosyasını değiştirmek isterseniz, o dosyayı okuyan ve arkaplanda çalışıyor durumda bulunan süreçleri bundan haberdar etmelisiniz. Çünkü bu dizindeki bazı dosyalar sadece açılışta okunur. inetd, yukarıdaki inetd.conf dosyasını sistem açılırken okuyacaktır. Değişiklik yaptıktan sonra inetd'nin bu değişiklikten tekrar haberinin olması için bu sürecin PID numarasını ps -aux komutu ile bir kenara not edin ve şunları yazın.
# kill -HUP <PID-inetd>
PID-inetd yerine not ettiğiniz süreç numarasını girmelisiniz. Bu sayede inetd kendisine ait olan inetd.conf dosyasını tekrar okuyacak ve değişiklikler işleme konacaktır.
Her bilgisayar tarafından bilinen servislerin isimleri ve hangi portları (portları) kullandıkları /etc/services dosyasında tutulur.
syslogd ve /etc/syslog.conf

syslogd programı Linux'taki çeşitli olayların kayıtlarını tutar. Bunlar genellikle hata mesajları veya çekirdek mesajları gibi kayıtlardır. syslogd sistem açılırken arkaplanda işlemeye bırakılır.
/etc/syslog.conf, syslogd programının konfigürasyonu için kullanılır. Normal olarak sistem kayıtları /usr/adm/messages dosyasının sonuna eklenir. Bu dosyanın yapısı biraz karışık olmasına rağmen eğer sistem yöneticiyseniz syslogd sizin en büyük yardımcınız olabilir.
Örnek bir syslog.conf dosyası aşağıda yeralıyor.
*.info;*.notice                                 /usr/adm/messages
*.debug                                         /usr/adm/debug
*.warn                                          /usr/adm/syslog
*.emerg;*.alert;*.crit                          /dev/tty8
mail.*                                          /dev/tty9
kern.*                                          /dev/tty10
Bu dosyanın en solunda yeralan ve nokta ile ayrılmış olan iki kelimeden ilki, kaydı yapılan program grubudur. Bu kısma kern (çekirdek mesajları), mail (sendmail mesajları), login (sisteme giriş veya sistemden çıkış mesajları), auth, authpriv veya security (güvenlik mesajları), cron (cron mesajları), daemon (deamon'lardan gelen mesajlar),lpr (yazıcı mesajları), news (haber grubu mesajları), user (kullanıcı mesajları) veya uucp (uucp mesajları) yazılabilir. Noktanın sağındaki kelime ise kaydı yapılan program grubunun mesaj önem sırasını belirler. Bu kısımda önem sırasına göre debug, info, notice, warning, err, crit, alert ve emerg bulunur.
Dosyanın sağında yeralan kısımda ise bu mesajların hangi dosyaya yazılacağı vardır. Yukarıda verilen örnekte, syslogd'den gelen mesajlar sanal konsollardan kullanılmayanlara yönlendirilmiştir. Böylece sistem yöneticisi F8, F9 ve F10 tuşlarını kullanarak sistem kayıtlarına anında ulaşabilir.
Başka bir makinaya kayıt tutturmak da mümkündür. Uzak makinanın ismi syslog.conf dosyasının sağ bölümüne yazılır. Böylece diğer makina yerel olarak sistem kayıtlarını tutacaktır.
mail.err                     @ordek.cclub.metu.edu.tr
Bazı kritik ve sistemin düzgün çalışmadığını haber verebilecek mesajların konsola yönlendirilmesinde fayda vardır.
kern.crit                    /dev/console
Sisteme bağlanmış olan kullanıcılar hakkında bilgiyi ise
/var/adm/wtmp
dosyası tutar. Bu dosya ASCII olmadığından doğrudan okunamaz, last komutu ile içeriği incelenebilir. Buna ek olarak çeşitli paketler çalıştırılıyorsa onların yarattığı kayıt dosyaları da incelenmelidir. Örneğin ftp çalışıyorsa/var/adm/xferlog kimin ftp ile hangi dosyaları aktardığını gösterir. Bu tür dosyalar içerisinde elde edilebilecek ipuçları ile sistemin çalışma performansı artırılabilir, kendisini pek belli etmeyen hatalar bulunabilir.
init ve /etc/inittab

init, sistemde ilk çalışan programdır. Neredeyse sistemin tüm açılış yükünü elinde tutar. init sayesinde açılış anında hangi programların çalışacağı belirlenir. Bu programları da /etc/inittab dosyasından öğrenir.
Burada /etc/inittab dosyasından alınan birkaç örnek satır yeralıyor. Her satırın sonunda çalıştırılacak olan dosyalar var.
# Default runlevel.
id:3:initdefault:

# System initialization (runs when system boots).
si:S:sysinit:/etc/rc.d/rc.S

# Script to run when going single user (runlevel 1).
su:1S:wait:/etc/rc.d/rc.K

# Script to run when going multi user.
rc:23456:wait:/etc/rc.d/rc.M

# What to do at the "Three Finger Salute".
ca::ctrlaltdel:/sbin/shutdown -t5 -rfn now

# Runlevel 0 halts the system.
l0:0:wait:/etc/rc.d/rc.0

# Runlevel 6 reboots the system.
l6:6:wait:/etc/rc.d/rc.6

# What to do when power fails (shutdown to single user).
pf::powerfail:/sbin/shutdown -f +5 "THE POWER IS FAILING"

# If power is back before shutdown, cancel the running shutdown.
pg:0123456:powerokwait:/sbin/shutdown -c "THE POWER IS BACK"

# If power comes back in single user mode, return to multi user mode.
ps:S:powerokwait:/sbin/init 5

c1:1235:respawn:/sbin/agetty 38400 tty1 linux
c2:1235:respawn:/sbin/agetty 38400 tty2 linux
c3:1235:respawn:/sbin/agetty 38400 tty3 linux
c4:1235:respawn:/sbin/agetty 38400 tty4 linux
c5:1235:respawn:/sbin/agetty 38400 tty5 linux
c6:12345:respawn:/sbin/agetty 38400 tty6 linux

# Serial lines
#s1:12345:respawn:/sbin/agetty 19200 ttyS0 vt100
#s2:12345:respawn:/sbin/agetty 19200 ttyS1 vt100

# Dialup lines
#d1:12345:respawn:/sbin/agetty -mt60 38400,19200,9600,2400,1200 ttyS0 vt100
#d2:12345:respawn:/sbin/agetty -mt60 38400,19200,9600,2400,1200 ttyS1 vt100

x1:4:wait:/etc/rc.d/rc.4
Bir Linux makinasının birkaç tane çalışma düzeni vardır. Bunlardan birkaçı 3 (çok kullanıcılı konum), 1 (tek kullanıcılı konum) ve 4 (X Window konumu)'tür. Her konum, bir sayı veya bu sayılara karşılık gelen tek harften oluşur. Bir konum altında çalışırken diğerine geçebilmek için init veya telinit komutu kullanılır.
/etc/inittab'da yeralan dosya isimleri değiştirilebilir veya kullanıcının isteği doğrultusunda her çalışma modu için farklı dosyalar çalıştırilabilir.
# init 1
Switching to runlevel 1
Sending all processes the TERM signal
Waiting for processes to terminate........
Turning off quota..
Single user mode.
init komutundan sonra açmak istediğiniz çalışma düzenine ait olan sayıyı yazabilirsiniz. Örneğin init 0 komutu sistemi kapatacaktır. Yukarıdaki komut çalıştıktan sonra /etc/inittab dosyasında bu konuma ait olan/etc/rc.d/rc.K dosyası çalıştırılır. Bu dosya çalıştıktan sonra dışarıdan yapılan bağlantılara izin verilmez.
/etc/inittab dosyasında yapılacak her değişikliğin ardından
# init q
komutunu vererek init programının inittab dosyasını tekrar okuyup değişikliklerden haberdar olmmasını sağlamalısınız. O an sistemin hangi konumda çalıştığını bulabilmek için runlevel komutunu kullanın :
$ runlevel
N 3
Sistem, yukarıdaki bilgilere göre 3 numaralı konumda (çok kullanıcılı konum) çalışıyor.
/etc/rc.d/* Dosyaları

İşte sistemin kalbinin attığı yer. Ne yaparsanız yapın ama bu dosyaları gözünüz gibi koruyun. Sistem açılırken arkaplanda çalışmaya başlayan programlar burada yazılıdır. Tüm bu dosyalar Slackware dağıtımına özgüdür.
rc.0
Bu dosya, 0 (halt) çalışma düzenine geçerken okunur. Sistemin shutdown veya halt komutları ile kapatılmak istenirse bu program çalıştırılır. Önce sistemdeki tüm süreçler öldürülür, ardından sistemin kapandığını belirten bazı satırları kayıt dosyalarına atar. Tüm dosya sistemlerini umount işleminden geçirdikten sonra da sistemi dondurur.
rc.K
Bu dosya, init tarafından 1 numaralı çalışma düzenine (tek kullanıcılı konum) geçilirken çalıştırılır. Tüm süreçler öldürülür ve sistem sadece konsoldan giriş yapılacak şekilde tekrar açılır.
rc.cdrom
Bu dosya, bulduğu CDROM sürücüsünü /cdrom dizini altına mount yardımıyla ekler.
rc.local
Çok kullanıcılı açılış anında çalıştırılan bu dosyaya istediğiniz programları ekleyebilirsiniz.
rc.4
4 numaralı çalışma düzenine geçilirken bu dosya çağırılır. Tüm sanal konsollara vt100 terminalleri yerine grafik tabanlı bir program kullanılarak girilir.
rc.M
init tarafından çok kullanıcılı konuma geçmek için kullanılır.
rc.S
Sistem açılırken bu dosya mutlaka çalıştırılır. Takas alanı açılır, dosya sisteminde hata olması halinde bunu gidermeye çalışır. Bazı kontrollerden sonra kontrolü diğer rc programlarına bırakır.
5.10 Çekirdek Mesajları

Çekirdek, hafızaya yüklenip çalıştırıldıktan sonra kendisi ve sistemdeki donanım hakkındaki her türlü bilgiyi ekrana yazar. Her türlü bilginin içine hata mesajları da girer. Çekirdeğin hata verip vermemesi açılış anında ekrana bakmakla anlaşılabilir. Bu nedenle sistem açılırken gözünüzü monitörden ayırmamalısınız. Aşağıda bir çekirdeğin açılış kaydı yeralıyor :
Console: colour EGA+ 80x25, 1 virtual console (max 63)
bios32_init : BIOS32 Service Directory structure at 0x000faf10
bios32_init : BIOS32 Service Directory entry at 0xfb390
pcibios_init : PCI BIOS revision 2.10 entry at 0xfb3c0
Calibrating delay loop.. ok - 30.22 BogoMips
Serial driver version 4.11 with no serial options enabled
tty00 at 0x03f8 (irq = 4) is a 16550A
tty01 at 0x02f8 (irq = 3) is a 16550A
lp1 at 0x0378, using polling driver
ftape: allocated 3 buffers aligned at: 00210000
hda: QUANTUM ELS170A, 162MB w/32KB Cache, CHS=1011/15/22, MaxMult=8
ide0: primary interface on irq 14
Floppy drive(s): fd0 is 1.44M
FDC 0 is a post-1991 82077
lance.c: PCI bios is present, checking for devices...
Memory: 6612k/8192k available (760k kernel code, 384k reserved, 436k data)
This processor honours the WP bit even when in supervisor  mode. Good.
Swansea University Computer Society NET3.019
Swansea University Computer Society TCP/IP for NET3.019
IP Protocols: ICMP, UDP, TCP
PPP: version 0.2.7 (4 channels) NEW_TTY_DRIVERS OPTIMIZE_FLAGS
TCP compression code copyright 1989 Regents of the University of California
PPP line discipline registered.
SLIP: version 0.8.3-NET3.019-NEWTTY (4 channels) (6 bit encapsulation enabled)
CSLIP: code copyright 1989 Regents of the University of California
eth0: D-Link DE-600 pocket adapter: at I/O 0x378.
Checking 386/387 coupling... Ok, fpu using exception 16 error reporting.
Checking 'hlt' instruction... Ok.
Linux version 1.2.13 (root@bigkitty) (gcc version 2.7.0) #1 Wed Aug 23 01:06:43 CDT 1995
Partition check:
  hda: multiple mode turned off
  hda: hda1 hda2
VFS: Mounted root (ext2 filesystem) readonly.
Adding Swap: 8188k swap-space
Yukarıdaki mesajda swap alanı belirlenmesi, sabit diskin tanınması, disketin tanınması, aygıt sürücülerinin, ethernet kartını tanıması ve ekranın özelliklerinin yazılması gibi bilgiler vardır. Bu bilgilere sistem açıldıktan sonra/var/adm/messages dosyasıından da erişilebilir.
5.11 Linux Dosya Sistemi Yapısı

Bu bölümde Linux'un kullandığı dosya sistemi hakkında bilgi verilecektir. Dosya sistemini oluşturan dizinler, kapsadıkları dosyalar ve bunların Linux işletim sistemindeki görevleri de kısaca belirtilecektir.
Bir işletim sisteminin dosya sisteminin performansı, hızı ve buna benzer çeşitli özellikleri sistemin verimli ve kararlı çalışması üzerinde doğrudan etkisi vardır. Linux dizin yapısının geliştirilmesinde FSSTND (file system standard) grubunun çalışmalarının payı çok büyük oldu. Programcılardan oluşan grup, standartların belirlenmesinde ve uygulama aşamasında Linux ile ilgilenenlere yardım etti. 1993 yılında Olaf Kirsh, Linux haber grubuna yazdığı bir e-postasında Linux dosya sistemi üzerindeki çalışmaların tamamlandığını haber verdi.
Linux dizin yapısında bazı dizinlerin işlevi birbiriyle aynıdır. Bu durum, özellikle birbirini takip eden iki Linux sürümünde belirginleşir. Örnek olarak bir dağıtımda /usr/bin dizini altında yeralan dosya, diğer sürümde /binaltına yerleştirilebiyor.
Dosya sistemleri ve dizinler paylaşımlı olarak da kullanılabilir. Birden fazla kişisel bilgisayarın bağlandığı ağda, disk alanından yer kazanmak için bir makina sunucu (ana makina) olarak tayin edilir. Ağ üzerindeki diğer makinalar da sunucu üzerindeki diski paylaşır. Buna örnek olarak kullanıcı ev dizinlerinin yeraldığı /home, çalıştırılabilir dosyaların bulunduğu /usr, e-posta ve haber grubu bilgilerinin bulunduğu /var/spool/mail ve/var/spool/news dizinleri verilebilir.
Kök dizini, kendisine bağlı diğer tüm dizinleri de içerdiğinden, Linux dosya sisteminde önemli bir yere sahiptir. Linux açılırken önce kök dizini /etc/fstab dosyasına uygun şekilde bağlanır. Diğer dosya sistemlerinin onarımı ve kontrolü için gerekli olan fsck programları, bu dizinde bulunmalıdır. Benzer şekilde yedekleme için gerekli olan tar, zip, compress gibi arşiv programlarına da kök dizin altından erişilebilmeli, açılış esnasında hafızaya yüklenen çekirdek de kök dizininde yeralmalıdır.
Bir programı yerine koymadan önce bazı "dengelerin" gözönünde tutulmasında yarar vardır. Programlanan her yazılımı kök dizinine koyarsanız, bir süre sonra bu dosya sisteminin şiştiğini görürsünüz. Kök dizinini başlangıçta küçük (20-30Mb kadar) tutmak, geliştirilen programları daha önceden belirlenen başka bir dosya sistemi altına koymak akıllıca olur. Bu yol, ağ üzerinden genellikle paylaşımı mümkün olmayan kök dizininin her makinadaki sabit diskte mümkün olan en az yer işgal etmesini sağlar.
Sistemdeki önemli dizinlere göz atarsak,
/bin :
Sistemin açılışı ve kontrolü için gerekli komutlar. Hem kullanıcıların, hem de sistem görevlisinin kullanabileceği dosyalar (kök dizinde ise fazla şişmemesi koşuluyla) buraya atılabilir. Sadece root kullanıcının ihtiyaç duyacağı init, getty, updatedb gibi programlar /sbin veya /usr/sbin'de durabilir. Bu dizinde bulunan dosyalara örnek olarak cat, chgrp, chown, date, dd, df, ln, mkdir, mount, ps, rm, sh, su, sync ve umount verilebilir.
/dev :
G/Ç dosyaları. Linux çekirdeğinde desteklenen her aygıta ait dosya /dev dizini altında bulunur. Kurulum anında bu dosyalar yerine yerleştirilir, bu dosyaların silinmesi durumunda /dev/MAKEDEV ile tekrar yaratılabilirler.
/etc :
Sistem konfigürasyon dosyaları. Bu dizinde çalıştırılabilir dosyalar bulunmamalıdır.
skel : Buradaki dosyalar, kullanıcı hesabı açıldığında kullanıcının ev dizinine kopyalanır.
rc.d : Bu dizinin içinde, init sürecinin başvurduğu konfigürasyon dosyaları vardır. Bunlara "rc dosysları" da denir.
passwd : Kullanıcı veritabanı
fstab : Linux'un açılışı esnasında bindirilecek dosya sistemleri burada listelenir.
group : passwd'e benzer şekilde kullanıcıların gruplarını tutar.
inittab : init daemon için konfigürasyon dosyası
motd : Kullanıcı sisteme girdikten sonra ekranına basılması istenen mesaj burada tutulur.
profile : Kullanıcı sisteme girdiği zaman çalıştırılan dosya (csh ve sh türevi kabuklar için)
shells : Sistemde kullanılabilecek kabuk isimleri burada tutulur.
login.access : login komutu için konfigürasyon dosyası. Sisteme girişi kullanıcı bazında sınırlamak için kullanılir.
/home :
Kullanıcılara ayrılmış dizin. Başka şekilde ayarlanmamış ise, açılan her hesaba ait kullanıcı, burayı kullanır. Büyük sistemlerde, bu kısım alt parçalara ayrılabilir (/home/ftpadm , /home/ogrenci gibi)
/lib :
Kütüphane dosyaları.
/mnt :
Geçici mount edilen dosya sistemleri. Sadece bu iş için kullanıldığından sistem görevlisine zaman kazandırır.
/proc :
Süreç kontrollerini ve diğer sistem bilgilerini tutan dosya sistemi. Bu dosya sistemi aslında disk üzerinde yer kaplamaz, tüm dosyalar çekirdeğin bir uzantısı sayılabilir.
cpuinfo : işlemci modeli, tipi ve performansını bildirir.
devices : Halihazırda çalışan çekirdek içinde desteği bulunan aygıt sürücülerini listeler.
dma : Hangi dma kanallarının kullanıldığını belirtir.
filesystems : Halihazırda çalışan çekirdek içinde desteği bulunan dosya sistemlerini listeler.
interrupts : Hangi kesintilerin kullanımda olduğunu söyler.
iports : Halen hangi giriş/çıkış iskelelerinin kullanıldığını belirtir.
kcore : Sistem hafızasının görüntüsü
/root :
Sistem görevlisinin ev dizini. Mümkünse bu dizini sistemdeki diğer kullanıcıların görmeyeceği şekilde ayarlayın.
/sbin :
Hayati sistem komutları. Bir zamanlar bu dosyalar /etc dizini altında yeralıyorlardı. Sadece sistem görevlisinin ihtiyacı olan komutlar, /sbin veya /usr/sbin içinde bulunur.
/tmp :
Geçici dosyaların koyulduğu dizin. Belirli zaman aralıklarında temizlenmelidir.
/usr :
Diğer önemli sistem dosyalarını tutar. Bu bölüm genelde en kalabalık dizindir, zira yeni kurulan tüm programlar buraya konulur.
X11R6: X Window sistemi bilgileri tutulur.
doc: Belge ve dökümanlar, genellikle HOWTO ve FAQ dosyaları.
lib: Bazı kütüphaneler
man: Man dosyaları
src: Bazı kaynak dosyaları ve linux çekirdeğini oluşturan kodları (/usr/src/linux) içeren dizin.
sbin : Kök dosya sisteminde yeralması gerekmeyen çalıştırılabilir sistem görevlisi dosyaları
/var : Sürekli değişen sistem bilgileri burada tutulur. İstisnalar dışında diğer makinalarla paylaştırılmaz.
adm: Sistem yönetimini ilgilendiren kayıtlar
preserve : Sistemin göçmesinden sonra zarar görmesi mümkün dosyaların kaydedildiği yer.
spool : Sonra işlenecek olan veriler buraya atılır (e-posta gibi)
Eğer sistem yöneticisi iseniz düzenli olarak dosya ve dizin yapısını kontrol etmelisiniz. Örneğinn /tmp dizini normal kullanıcıların kullanımına açık olduğu için çok kısa bir sürede dolabilir. Burayı periyodik olarak silmek için find komutu işe yarayabilir :
# find /tmp -atime +7 -exec rm -rf  {} ;
Yukarıdaki komut, tmp dizini altında yeralan tüm dosyaları kontrol edecek ve 7 günden daha eski dosyaları silecektir. Benzer şekilde, kullanıcıların dosyalarının yer aldığı /home dizini de çok kısa bir sürede dolmaya mahkumdur. Sistemde ne kadar büyük sabit disk olursa olsun bir gün gelecek burası dolacaktır. Periyodik olarak buraya da göz gezdirmek gerekir. Aşağıda yeralan kısa program, /home dizininde yeralan kullanıcı dizinlerideki disk kullanımını büyükten küçüğe doğru disk isimli dosyaya yollayacaktır. Bu dosyanın incelenmesiyle hangi kullanıcıları "cezalandıracağınızı" görebilirsiniz :)
# du -skx /home/* | sort -rn > disk
du (disk usage), sistem kullanıcılarının sıkça başvurduğu bir komuttur. Kullanılabilecek parametreler için du(1) man sayfasına bakın.
UNIX, (ve dolayısıyla Linux) iki tip aygıt tanır. Bunlardan ilki karakter aygıtları, başka bir deyişle veri alışverişini bayt bazında yapan cihazlar, diğeri de blok aygıtları, yani veri alışverişini blok cinsinden yapan cihazlardır. Karakter aygıtlarına örnek olarak seri bağlanan cihazlar ve teypler, disk aygıtlarına örnek olarak da diskler verilebilir. Bu cihazlardan bir bilgi yazılıp okunduğunda dosya sistemi altında bunları tanımlayan dosyalar (/dev/*) kullanılmış olur. Örnek olarak bir yazıcıya bilgi göndermek için,
$ cat dosya > /dev/lp1
komutunu kullanabilirsiniz. Dosya, yazıcının anlayabileceği bir yapıda olmalıdır (örneğin düz metin).
Her aygıt, bir dosya olarak dosya sisteminde kendine yer bulduğuna göre hangi aygıt dosyalarının bulunduğunu görmek mümkün olabilir.
$ ls -l /dev/cua0
crw-rw-rw- 1 root uucp 5, 64 Nov 30 1993 /dev/cua0
İlk kolondaki ilk karakter (c), bu dosyanın bir karakter aygıtına ait olduğunu belirtiyor. Normal dosyalar için buradaki karakter '-' olmalıydı. Benzer şekilde blok aygıtlar için ise 'b' kullanılr.
Aygıt sürücü desteği çekirdekte olmasa bile /dev dizini altında genellikle tüm aygıt dosyaları bulunur. Bu demektir ki /dev/sda dosyasına sahip olduğunuz halde bir SCSI sabit diski sistemde takılı olmayabilir. Tüm aygıt sürücülerinin bulunması, programların kurulumunu ve yeni donanımın eklenmesini kolaylaştırır.
5.12 Konsolda Türkçe Yazmak

Linux sanal terminallerinde bir tuşa basıldığı zaman bilgisayarın ekranda herhangi bir dildeki alfabeye ait harfi göstermesi kolayca sağlanabilir. Bunun yanında 12 fonksiyon tuşunun herbirine belirli bir dizisel değer atanabilir ve bu sayede bu tuşlara basıldığında bir komutun veya programın çalışması mümkün olur.
Aslında bunları yapabilmek için önümüzdeki iki temel sorunu aşmamız gerekiyor. Birincisi standart olmayan karakterlerin (örneğin Türkçe) ekranda görüntülenebilmesi, ikincisi de bilgisayara standart dışı bir klavye olduğunun belirtilmesidir.
Dünya üzerindeki belli başlı dillerin hepsi yıllar önce bir standart geliştirilmesi amacıyla sınıflandırıldı. Avrupa'da Slav dilleri hariç hemen tüm dillerin karakterleri ISO (Uluslararası Standartlar Organizasyonu) tarafından tek bir sınıfa yerleştirildi ve buna ISO8859-1 (latin 1) dendi. O vakit izlenen yanlış politikalar nedeniyle Türkçe bu sınıfa dahil edilmedi ve sadece Türkçe için ISO8859-9 (latin 5) isminde ayrı bir sınıf açıldı.
Türkçe yazabilme sorununu hemen her işletim sisteminde hissediyor olmalısınız. Linux altında Türkçe desteğini sağlamak için birkaç işlem yapılmalıdır. Bu işlemlerin başında Linux'a Türkçe destekli klavye ve font tanıtmak geliyor.
/usr/lib/kbd/keytables dizini altında yeralan dosyalar, çeşitli ülke dillerine ait klavye dağılımını içeriyor. Buradaki bilgileri kullanarak klavye üzerinde yeralan tuşlara basılması halinde yazılı tuş dışında bir karakterin ekranda gösterimi sağlanabilir.
Sistem açıldığı zaman -eğer kurulum aşamasında bir font beğenip sürekli onu kullanmıyorsanız- defkeymap.map dosyasında yeralan klavye dağılımını kullanacaktır. Farklı bir klavye düzeni kullanmak için .map dosyalarını yüzeysel olarak anlamanız gerekiyor. /usr/lib/kbd/keytables dizini altındaki herhangi bir dosyada 300'den fazla satır ve üç ana tanımlamayla karşılaşacaksınız. Birinci grup, "keycode", "alt", "control" gibi bir satırla, ikinci grup "string" ile, üçüncü grup ise "compose" kelimesiyle başlar.
Dosyanın yapısını daha iyi kavrayabilmek için üzerinde bir örnekle açıklamaya çalışalım. Control-Alt-Del tuşlarına basılınca bilgisayar kendini "reset"ler. Eğer yanlışlıkla bu üç tuşa basmışsanız, klavyeden girilecek birshutdown -c komutunu yazmak ve sistemi kapanmaktan kurtarmak için sadece 3-4 saniyeniz vardır. Fakat shutdown -c komutunu bir fonksiyon tuşuna bağlar ve bu tuşa basarsanız sistem eski haline dönecektir. Örnek olarak Control-F1 tuşunu bu işe ayıralım.
Öncelikle /usr/lib/kbd/keytables dosyasında yeralan defkeymap.map dosyasındaki F1 fonksiyon tuşunun hangi tuş tanımına denk geldiğini bulmalıyız. Dosyadaki F1 ile ilgili satırlar şunlardır :
keycode  59 = F1               F13              Console_13
        control keycode  59 = F25
        shift   control keycode  59 = F37
        alt     keycode  59 = Console_1
        control alt     keycode  59 = Console_1
Linux, her satıra bir numara atar. Yukarıdaki satırda, F1 tuşunun numarasının 59 olduğu kolayca görülüyor. 59 numaralı tuşa basılınca, F1 ile tanımlanan dizi ekrana yazılacaktır. Benzer şekilde F1'e control ile birlikte basılması halinde ise F25 dizisini ekrana basar. Önceden tanımlanan değerlerden Console_1, 1 numaralı sanal konsolun ekranda gösterilmesini işaret eder. Tüm bu dizilerin içeriğini görebiliriz. Aynı dosyanın sonlarında şu satır yeralıyor :
string F1 = "33[[A"
Bunun anlamı, F1'e basınca ESC[[A dizisini ekrana gönder demektir. sayısı, Escape tuşunun oktal (sekizli) sistemde gösterimidir.
Bu satırı veya F1'den itibaren seçeceğimiz bir fonksiyon tuşu ismini istediğimiz şekilde değiştirebiliriz. Yanlız dikkat etmemiz gereken bir husus, bu tuşun başka uygulamalar tarafından kullanılabiliyor olmasıdır. Örnek olarak F61 ve karşılık gelen dizi değeri dosyada yeralmıyor. Dosyaya küçük bir ekleme yapalım:
string F61 = "shutdown -cn"
Dosyayı farklı bir isimde (örneğin bas.map) kaydedip çıkın. Yeni klavye dağılımını denemek için
# loadkeys bas.map
komutunu kullanın. Artık yeni klavye standardı sisteme yerleşmiştir. Sistemin çalıştığına emin olmak için Shift-Control-F1 tuşuna basın. shutdown -c komutu işletilmelidir.
Artık Türkçe yazabilmeye geldik. Bunun için standart dışı klavyeden gelen bir Türkçe karakteri ekranda gösterebilmek amacıyla bir font dosyası oluşturmamız gerekecek. Linux altında bu dosyalar/usr/lib/kbd/consolefonts dizini altında yeralıyor.
Linux'ta standart dışı bir font yüklemek için setfont komutu kullanılır. Türkçe fontları, Linux Kullanıcıları Grubu ftp arşivinden temin edebilir veya iso09 ön adlı herhangi bir fontu kullanabilirsiniz. Aşağıdaki komut, 8 piksel eni, 16 piksel boyu olan Türkçe font yükleyecektir.
setfont tr8x16.map
Türkce klavye düzenlerini içeren dosyaları ftp ile yine aynı adresten alabilirsiniz. Burada tr.map ve trq.map adlı iki dosya bulacaksınız. Bunlardan tr.map, normal klavye düzeninin yanında
alt’ tuşları ile “c, g, i, s, o, u” tuşlarına basıldığında karşılık gelen özel Türkçe karakterler görüntülenir. trq.map yaygın olarak kullanılmakta olan Q-Türkçe klavye düzenini içerir.
Bash kabuğu altında Türkçe yazabilmek için aşağıdaki üç komutu .inputrc dosyanıza eklemeniz gerekir.
set meta-flag on
set output-meta on
set convert-meta off
less komutununu Türkçe karakterleri göstermesi için de aşağıdaki gibi LESSCHARSET değişkenini latin5 yapmak gerekiyor.
LESSCHARSET=latin5
loadkeys ve setfont komutlarını sistem açılırken aktif olmaları için bunları /etc/rc.d/rc.local dosyasına yerleştirebilirsiniz. Fontu ve klavye düzenini ayarladıktan sonra sistemde çıkın ve tekrar girin.
Artık Türkçe yazabilirsiniz.
5.13 Belirli Zamanlarda Komut İşletilmesi

crontab dosyası yardımıyla sistem üzerinde olmadığınız zamanlarda Linux’tan bazı belirli işleri yapmasını istemek mümkündür. Örneğin gereksiz trafik sıkışıklığı yaratamak için akşam geç saatlerde sistemi yedeklemek için evden İnternet’e bağlanmak yerine crontab ile bu işlemi otomatikleştirmek mümkün olur.
Bir crontab dosyasında toplam 6 alan bulunur. Bunlardan ilk beşi komutun ne zaman işleneceğini gösterirken son kısımda bu saatler içinde çalıştırılacak olan komutu gösterir. Zamanı belirten sütunlardan ilki dakikayı (0 ile 59 arası), ikincisi saati (0 ile 23 arası), üçüncüsü günü (1-31 arası), dördüncüsü ayı (1-12 arası), son kısım ise haftanın gününü (0 pazarı göstermek üzere 0-6 arası) verir. Yine crontab’ın güzel özelliklerinden birisi de bu alanların her birisinde zaman aralıklarını yazmaya izin vermesidir. Mesela haftanın üçüncü ve beşinci günleri arası, saat 4 ve 9 arası gibi. Eğer bir zaman alanına * girilirse, bunun anlamı “her zaman” olur. Örneğin saat yerine * konulması “her saat”, ay yerine * konulması “her ay” anlamına gelecektir.
Önce aşağıda yeralan küçük bir crontab dosyası incelenecek, ardından crontab işlemine nasıl başlanılacağı kısaca anlatılacaktır.
40 06 * * * updatedb
Yukarıdaki örnekte birinci ve ikinci sayılar 06:40 saatini gösteriyor. Diğer zaman kısımları * ile doldurulmuş olduklarından her gün 06:40’ta updatedb isimli program çalışacaktır.
Komut yerine kullanılacak olan program ismi parametre alabilir. Bu örnekteki crontab dosyası pazartesi günleri saat 1’de, /tmp dizinindeki üç günden daha eski dosyaları siler.
0 1 * * mon find /tmp -atime 3 -exec rm -f {} ;
Bu örnekte kullanılan virgül, her ayın 9, 19 ve 29’unu gösterir. Aynı alanda birden fazla sayı kullanacaksanız arada boşluk bırakmamaya dikkat edin.
0 1 9,19,29 * * find /tmp -atime 3 -exec rm -rf {} ;
Ay isimlerinde ocak, şubat, mart, nisan, mayıs, haziran, temmuz, ağustos, eylül, ekim, kasım, aralık için sırasıyla january, february, march, april, may, june, july, august, september, october, november, december kullanabilirsiniz. Benzer şekilde pazar, pazartesi, salı, çarşamba, perşembe, cuma, cumartesi ve pazar yerine sunday, monday, tuesday, wednesday, thursday, friday ve saturday kullanın. Aşağıdaki crontab girdisi yardımıyla iki ayda bir çalıştırılan komutla önce teyp başa alınıyor, ardından /home dizini bu teybe yedekleniyor :
0 2 1 */2 * mt -f /dev/rft0 rewind; tar -cf /dev/rft0 /home
*/2 ile belirtilen zaman dilimini ikiye bölebilirsiniz. 2 yerine uygun herhangi bir tamsayı yazılabilir.
Bu girdileri bir crontab dosyasına nasıl yazacağız? Bunun için root kullanıcısı olarak girin ve aşağıdaki satırları yazın :
# crontab -e
Ekrana bilgisayar ilk kurulduğu anda ön tanımlı olarak girilen crontab satırları gelecektir. Buraya yukarıda belirtilen yapıda istediğiniz kadar crontab girdisi yapabilirsiniz. Eğer daha önceden VISUAL çevresel değişkenini uygun bir editöre ayarlamamışsanız, vi altında çalışmanız gerekecektir. Başka bir editörle çalışabilmek için bu değişkeni, editörün patikasını gösterecek şekilde değiştirin. İleride de kısaca bahsedilecek olan tin (haber grubu okuyucu yazılımı) de VISUAL değişkenine göre metin editörünün patikasını ayarlayacaktır.
# export VISUAL=/usr/bin/pico
Crontab dosyasının normal olarak işletilmesinden crond sorumludur. Sistem açılırken /etc/rc.d dizini içindeki dosyalardan bir tanesi crond programını çalıştırır ve bu andan itibaren crontab -e komutuyla yarattığınız dosyadaki emirler zamanı geldikçe yerine getirilir.

Ramazan CESUR…